خشم یکی از هیجانهای پیچیده انسان است . در واقع واکنشی متداول نسبت به ناکامی و بدرفتاری است .  همه ما در طول زندگی با موقعیت های خشم برانگیز روبرو می شویم . اشکال اساسی این است که خشم ،ما را از اهداف باز می دارد.  البته خشم یا همان غضب نیرویی است که خداوند در نهاد بشر گذاشته است . و اگر ما انسانها بتوانیم این نیرو را در کانال خاص خودش بکار گیریم ، اثر مثبت آنرا خواهیم یافت مثلاً شخصی که در برابر ظلم و تجاوز دیگران دچار خشم تعادل می شود ، این نیرو باعث ظلم ستیزی فرد می گردد.

خشمی که مورد بحث ماست ، خشم غیر متعادل یعنی تفریطی که بصورت رفتار منفعلانه و افراطی که در قالب رفتار پرخاشگرانه بروز می کند. و هدف اینست تا خشم متعادل که بصورت رفتار جرأتمندانه نمایان می گردد تمرین کنیم .

* طبق تحقیقات انجام گرفته ، بیشترین عوامل بروز خشم بقرار ذیل است :

1- جلوگیری  از رفتار هدفمند افراد

2- تحقیر شدن یا مورد تبعیض قرارگرفتن 

3- مورد پیش داروی یابی مهری قرار گرفتن

4- مورد فریب کاری یا عهد شکنی قرارگرفتن

5- بد رفتاری و بی توجهی از سوی افراد مهم و مافوق

6- صدمه دیدن در نتیجه بی توجهی نسبت به خود

7- مورد تجاوز بدنی یا کلامی قرارگرفتن

ـ موارد فوق ازجمله عواملی است که شخص حق دارد خشمگین شود ولی لازم است کنترل معقولانه داشته باشد و از طریق مختلف علی الخصوص رفتار جرأتمندانه خشمش راتخلیه نماید.

علاوه بر عوامل مذکور ، بسیاری از خشمهایی که به صورت رفتار پرخاشگرانه بروز می کند، بر اثر عوامل غیرمنطقی یا الگوی منفی است . همچون : خودخواهی ، انتظارات و توقعات بی جا و اضافی از خود و دیگران و برآورده نشدن خواسته های نابجا ،‌ تماشای فیلمهای پرخاشگرانه و رسیدن به اهداف سطحی در این فیلمها ، بدون در نظرگرفتن واقعیات تلخ پس از آن .

* نحوه کنترل خشم :

 1- استفاده از مهارت خود آرام سازی یا ریلکسیشن ( مراجعه به بحث مربوطه )

2- وضو گرفتن یا حداقل شستن دست و صورت و یا درصورت امکان دوش گرفتن

3- خوردن یک لیوان آب سرد

4- جابجا شدن نشستن ، دراز کشیدن یا راه رفتن و حتی الامکان صحبت با دوست صمیمی و جابجا کردن تفکر

5- شمردن  10 –  1 قبل از پاسخ

6- خود را بجای طرف مقابل گذاشتن

7- حساسیت زدایی بوسیله مرور ذهنی موقعیت مزبور، بدینوسیله که تصور کنید در معرض بد رفتاری و ناکامی قرارگرفته اید ، زمانی که احساس کردید فشار خونتان روبه افزایش است ، میزان خشم خود را روی مقیاس 0 تا 100 درجه ای، درجه بندی کنید. سپس خودتان را آرام کنید تا اینکه میزان خشمتان به سطح پائین تر ( 30 یا پائینتر ) برگردد.  دوباره موقعیت بدتری برای خود تصور کنید و با این روش خود را آرام سازید.

8 – از طریق تکنیک مصون سازی در مقابل استرس با انجام خودگویی های انطباقی مثل 

ـ حق دارم ناراحت گردم، اما باید بر اهداف خود متمرکز شوم.

ـ این موقعیتها آسان نیست، اما به هرحال بخشی از زندگی است .

ـ زیاد سخت نگیر این می تواند تجربه آموزنده ای باشد.

ـ از مهارتهای مقابله ای خود برای حفظ کنترل خودم استفاده می کنم .

9- با انجام فعالیتهای جسمی و خلاق، خشم را تخلیه کنید. سپس از طریق حل مسئله در رفع منابع خشم اقدام کنید.

10- باور کردن خود بعنوان یک مقابله کننده مؤثر

11- استفاده از رفتار جرأتمندانه

12- برقراری گفتگو و مذاکره در روابط بین فردی

13- نفع متقابل و مبادله دو سویه در نظر گرفتن ( معامله )

14- آمادگی برای چشم پوشی از بعضی خواسته های خود برای رسیدن به تفاهم ( مصالحه)

15 – استدلال پذیری و منطقی بودن

16- پذیرش حقوق و مسئولیتهای خود

17- توجه به ارزش گذشت و اینکه برگ برنده در دست ایثارگر، است. چون از موضع قدرت بوجود می آید.

18- توجه به صفات غفور و کریم خداوند و الگو پذیری از سیره رسول الله (ص) و صحابه کرام (رض)

19 – شناخت تفاوتهای فردی زن و مرد و مطالعه روانشناسی کودکان ،‌ نوجوانان و بزرگسالان

20- قرائت روزانه ی قرآن و تفکر در اهداف خلقت

21- امید به محبوب شدن نزد خداوند « والکاظمین الغیظ و العافین عن الناس والله یحب المحسنین » آل عمران:134

22- توجه به ضررهای رفتار پرخاشگرانه ( مادی و معنوی )

23- دقیق شدن در پاداش صبر « إنما یوفی الصابرون اجرهم بغیرحساب »

24- برنامه ریزی کاری، متناسب با جسم و روح برای جلوگیری از فشارهای عصبی

25- تکرار ذکر  توکلتُ علی الله لاحول ولاقوة الا باالله   و ارتباط مستقیم و صمیمی با بهترین یاری رسان عالم

*  خواننده عزیز شما در حین بروز خشم و یا اقدامات پیشگیرانه برای کنترل خشم ،چه کارهایی انجام می دهید؟

  لطفاً از تبادل تجربیات خود جهت همنوعان نیازمند دریغ ننمائید . 

منابع: مجموعه کامل مهارتهای زندگی اثر کریس . ال . کلینکه ترجمه شهرام محمد خانی و قرآن ، احادیث و سیره رسول الله (ص)